Stafrænt frelsi í ýmsum verkum

Frjálsa samfélagið, fólk sem hefur áhuga á, notar og vinnur með frjáls verk, er nokkurs konar menningarsamfélag í stafrænum heimi. Þar af leiðandi nær hugtakið frjáls menning (e. free culture) yfir frjáls verk og opið aðgengi sem veita neytendum stafrænt frelsi. Frjáls menning leyfir frjálsa sköpun og notkun verkanna í þágu listarinnar og sköpunar. Flest frjáls verk, önnur en hugbúnaður, eru oft gerð að sköpunarsameign með því að nota sameignarleyfin fyrir sköpun (e. Creative Commons).

Tónlist

Tónlist byggir til dæmis oft á eldri verkum og sumar tónlistarstefnur, eins og til dæmis rapptónlist og klúbbatónlist Baltimore, endurnýta mikið af eldra efni. Samstöppun (e. mash-up) tekur tvö eða fleiri lög og blandar þeim skemmtilega saman þannig að söngurinn úr einu lagi er látinn falla að undirspili annars lags. Þessi endurnýting getur mögulega verið ólögleg samkvæmt höfundarétti en frjáls tónlist gefur tónlistarunnendum frelsið til þess að endurblanda og endurnýta lögin á þennan máta.

Nokkrar hljómsveitir hafa beinlínis orðið vinsælar þökk sé opnu aðgengi og notkunar- og dreifingarfrelsi. Grateful Dead leyfði til dæmis tónleikagestum að taka upp tónleikana og dreifa upptökunum. Fyrir vikið varð Grateful Dead ein vinsælasta tónleikahljómsveit í heimi. Vefsvæði eins og Jamendo og útgáfufyrirtæki eins og Magnatune styðja við útgáfu frjálsrar tónlistar.

Myndefni

Ljósmyndir, kvikmyndir, teiknaðar myndir, klippimyndir (e. clip-art) og teikn (e. icons) eru líkt og tónlist efni háð höfundarétti sem er mikið endurnýtt og notað í öðrum verkum. Listamennirnir og höfundarnir geta þannig á sama hátt og með tónlist gefið verk sín út sem frjáls verk. Aðrir geta þá endurnýtt frjálsa myndefnið í sínum verkum. Til dæmis geta fyrirlesarar notað frjálst myndefni í glærunum sínum án þess að hafa áhyggjur af því að mögulega brjóta lög. Auglýsendur gætu á sama hátt sett myndirnar á veggspjöld eða í aðra auglýsingamiðla, svo framarlega sem skilmálar frjálsa leyfisins séu uppfylltir. Vefsvæði eins og Flickr og Opna klippimyndasafnið (e. Open Clip Art Library) bjóða höfundum að hlaða upp myndefni sínu undir frjálsum leyfum og notendum að nálgast efni þessara höfunda.

Bókmenntir

Frjálsar bókmenntir eru einnig til. Rithöfundar gefa bækur sínar út stafrænt undir frjálsum leyfum. Ástæðan fyrir því getur verið margvísleg. Höfundarnir gætu einfaldlega viljað miðla þekkingunni, auglýsa sig og bækur sínar, auðvelda útgáfu afleiddra verka, veita lesendum betra aðgengi og svo framvegis. Rithöfundurinn Cory Doctorow er þekktur fyrir að gefa bækur sínar út undir frjálsum leyfum á vefsíðu sinni og einnig í prentuðu upplagi. Doctorow hefur skrifað greinar og haldið fyrirlestra um það hvernig þetta frelsi lesenda hefur ýtt undir vinsældir hans og bendir á að jafnvel þótt lesendur geti nálgast bækurnar sem frjáls verk að þá seljist bækur hans upp og hafa verið endurútgefnar nokkrum sinnum.

Gutenberg verkefnið vinnur að því að endurútgefa á stafrænu formi þær bækur sem hafa fallið úr höfundarétti og myndu annars glatast vegna áhugaleysis útgefenda.

Þekking

Þekking hefur verið sögð dýrmætasta eign mannkynsins. Það er augljóst að við notum eldri þekkingu, byggjum ofan á fyrri uppgötvanir og nýtum þekkinguna á nýjan hátt í öðrum verkefnum. Hugmyndir um frjálsa þekkingu má rekja allt aftur til hugleiðinga Mark Van Dorens um réttindi mannsins, árið 1954. Frjálsa alfræðiritið Wikipedia reynir að safna saman allri þekkingu mannsins og gera hana frjálsa.

Verkefnið Global Swadeshi telur þekkingu hins vestræna heims geta hjálpað fólki í þróunarríkjum að lifa af og reynir að safna saman þekkingu sem hægt er koma til þróunarríkjum til hjálpar.

Menntun

Opin menntun er hugmynd sprottin út frá sameignarleyfunum um sköpun, frjálsum og opnum hugbúaði og fleiru. Í opinni menntun felst það að lærdómsefni og kennsla verði gerð frjáls og opin öllum. Opin menntunaraðföng (e. Open educational resources) er hugtakið sem notað er yfir lærdómsefnið, tólin, tækin og innleiðingartæknina sem notað er til þess að gera menntun opnari og aðgengilegri fyrir alla heimsbyggðina. Höfðaborgaryfirlýsingin um opna menntun var skrifuð árið 2007 í Suður-Afríku af aðilum sem bera hag menntunar í brjósti. Yfirlýsingin sem hefur verið undirrituð af þúsundum aðila fer fram á að kennarar og nemendur taki virkan þátt í opinni menntun, að kennarar og útgefendur gefi út efnið á opinn hátt og að ríkisstjórnir útbúi stefnu sem styður við opna menntun. Háskólar eins og til dæmis MIT, starfrækja opin námsefnissvæði (e. open courseware) þar sem allt námsefni og fyrirlestra- og dæmatímaupptökur eru gerðar aðgengilegar á vefsvæði í anda opinnar menntunar.

Stafræn gögn

Frjáls tónlist, frjálst myndefni og frjálsar bækur teljast vera frjálst innihald (e. free content). Hugtakið opin gögn (e. open data) er notað um vísindaleg, sagnfræðileg, landfræðileg og önnur gögn sem eru gerð opin og aðgengileg öllum. Opin og frjáls endurnýting gagnanna ýtir undir frekari nýsköpun og hagkvæmari rannsóknir. Opna götukortsverkefnið (e. Open Street Map) er alþjóðlegt átak einstaklinga og stofnanna um að kortleggja allar götur í heiminum með GPS tækni. Kortin eru gerð frjáls og geta verið endurnýtt á vefsíðum með uppfyllingu skilmálanna. Opna götukortsverkefnið hefur kortlagt stóran hluta af gatnakerfi Íslands, þar á meðal hringveginn, Akureyri, Akranes og mikinn hluta höfuðborgarsvæðisins.

Vefvæðið Opingögn.net er íslenskt verkefni, sett á laggirnar af þremur einstaklingum úr atvinnulífinu. Markmið verkefnisins er að nota kviku (e. wiki) til þess að halda lista yfir hvaða opinberu gögn á Íslandi hafa verið gerð opin og aðgengileg. Listinn nær yfir allar ríkisstofnanir og nokkur fyrirtæki sem meðhöndla opinber gögn og hver sem er getur hjálpað til við skrásetninguna í gegnum vefsvæðið.