Gagnavefsjá fyrir náttúru og auðlindir Íslands

UT-blaðið 24 .janúar 2006

Eftir Helgu Barðadóttur, kynningarfulltrúa orkustofnunnar

Árið 2004 lauk allviðamiklu samstarfsverkefni nokkurra ríkisstofnana og fyrirtækja í einkaeigu um frumgerð að tölvukerfi sem nefndist “Samræmdur gagnagrunnur um náttúru Íslands”, eða Náttúruvefsjá í daglegu tali. Verkefnið hlaut í upphafi RANNÍS- styrk árið 1999 og var hann síðar framlengdur. Þessi frumgerð sýndi að hægt væri að birta fjölbreytt gögn um eðli íslenskrar náttúru á landi, sjó og vatni í margmiðlunarviðmóti á Vefnum og var þar bæði miðað við þarfir almennings og sérfræðinga. Kerfið var smíðað með það fyrir augum að opinberar stofnanir gætu miðlað gögnum í almannaeigu sem víðast um samfélagið í anda þeirrar upplýsingastefnu sem stjórnvöld hafa markað.

Verkefnið um gagnagrunn um náttúru Íslands snerist um að þróa og þaulreyna frumgerð að samræmdum, dreifðum gagnagrunni, og reyndist ómetanlegt öllum samstarfsaðilum við framþróun gagna- og upplýsingamála. Meðal stofnana sem nutu góðs af verkefninu má sérstaklega nefna Orkustofnun, sem í framhaldi af þessu verkefni, og að hluta samhliða því, kom sér upp öflugri Gagnavefsjá í samvinnu við Íslenskar orkurannsóknir.
Hún er aðgengileg á íslensku og ensku á heimasíðunni http://www.gagnavefsja.is og frá heimasíðum stofnananna.

Gögn í hálfa öld

Gagnavefsjá veitir aðgang að gögnum um náttúru og auðlindir Íslands sem Orkustofnun og Íslenskar orkurannsóknir (ÍSOR) hafa safnað í yfir 50 ár. Allt frá árinu 1989 hefur verið unnið að því að vista gögnin í gagnagrunni og gera þau þannig aðgengileg sérfræðingum sem vinna á þessum stofnunum. Með tilkomu hugbúnaðar sem gerir gögn aðgengileg á landfræðilegan hátt um Vefinn var árið 2003 hafist handa við að hanna Gagnavefsjá og var verkefnið að hluta fjármagnað með styrk frá fjármálaráðuneytinu til að efla íslenska upplýsingasamfélagið. Gagnavefsjáin var síðan formlega opnuð af iðnaðarráðherra á ársfundi Orkustofnunar 24. mars 2004. Síðla árs 2005 hófst svo samstarf á þessu sviði við Umhverfisstofnun (UST).

Með Gagnavefsjá er hægt að nálgast upplýsingar á kortagrunni sem varða rannsóknir á vatnafari landsins, jarðfræði, jarðhita, orkunotkun og náttúruvernd og jafnframt ýmis staðfræðigögn, svo sem vegi og hæðarlínur. Hægt er að leita í og teikna upp landfræðilega dreifingu mismunandi gagnahópa og setja hin ýmsu gögn í mismunandi samhengi. Þannig er hægt að nálgast skýrslur sem Orkustofnun og ÍSOR hafa gefið út á pdf-formi, nokkuð af ljósmyndum, dýptarkortum stöðuvatna og ótal margt annað. Gögnin birtast á hæðarlínu- og vatnagrunni Landmælinga Íslands.

Mest af þeim upplýsingunum sem aðgengilegar eru um Gagnavefsjá eru gögn í opinberri eigu eða hefur verið aflað fyrir ríkisframlög en nokkuð af gögnum eru í eigu orkufyrirtækja og annarra, og eru þau birt í Gagnavefsjá með góðfúslegu leyfi þeirra. Á upphafssíðu Gagnavefsjár er hægt að skoða uppruna og heimildir mismunandi gagnaflokka og þar er einnig tekið fram ef frekari notkun eða tilvísun í upplýsingar er háð leyfi þeirra sem til hafa kostað.

Fyrir almenning og sérfræðinga

Annars vegar veitir Gagnavefsjá sérfræðingum sem vinna að rannsóknar- og eftirlitsstörfum hjá Orkustofnun, ÍSOR og Umhverfisstofnun auðveldari yfirsýn og aðgengi að gögnum og hins vegar er Gagnavefsjá ætlað að gefa almenningi kost á að nálgast ýmsar áhugaverðar upplýsingar um náttúru og auðlindir landsins. Gagnavefsjá hefur og mun í framtíðinni stuðla að opnu vísindasamfélagi á Íslandi þar sem stofnanir og fyrirtæki fá aðgang að gögnum hvers annars. Dæmi um þetta er samvinna við Lagnaval (www.lagnaval.is), Landbúnaðarháskóla Íslands og Veðurstofu Íslands.
Vonast er til að Gagnavefsjá eigi eftir að nýtast nemendum grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla.

Ávinningurinn af verkefninu hefur helst komið fram sem mikill hvati til að gera meira af gögnum Orkustofnunar, ÍSOR og Umhverfisstofnun aðgengileg á kortagrunni á skipulegan hátt. Einnig hefur það stuðlað að beinu samstarfi stofnana.

Verkefnið hefur verið kynnt innanlands og utan og hefur í kjölfarið orðið vakning í þessum efnum hjá sambærilegum opinberum þjónustu- og rannsóknaraðilum. Einnig hefur aukist skilningur á mikilvægi þess að gera gögn og upplýsingar aðgengileg og hvernig slík birting gagna hefur vakið athygli á stofnununum og bætt ímynd þeirra. Á síðastliðnu ári var Gagnavefsjá valin fulltrúi Íslands, í flokki vísinda, í landskeppni nýmiðlunarkeppni Sameinuðu Þjóðanna (World Summit Award). Samkeppnin var skipulögð undir merkjum leiðtogafundar Sameinuðu Þjóðanna um upplýsingasamfélagið með það að markmiði að brúa bilið milli þeirra þjóða sem skammt og langt eru komnar með að notfæra sér upplýsingatækni.