Nýtt líf í netheimum

UT-blaðið 24 .janúar 2006

Eftir Hauk Arnþórsson, MPA, doktorsnema í Háskóla Íslands

Hér verða raktar helstu niðurstöður viðamikillar rannsóknar sem greinarhöfundur framkvæmdi sumarið 2005 á áhrifum notkunar upplýsingatækni. Rannsóknin er liður í doktorsverkefni og var framkvæmd af Félagsvísindastofnun með símakönnun hjá starfsfólki 40 stærstu ríkisstofnananna, starfsfólki stjórnsýslu 5 sveitarfélaga og starfsfólki 5 fyrirtækja (alls 555 manns) og hjá almenningi (1.500 manns) í sömu 5 sveitarfélögunum. Úrtak var valið með slembiúrtaki.

Efnissvið rannsóknarinnar er félagsleg áhrif upplýsingatækni og hversu langt þau eru fram gengin í samfélaginu meðal almennings og hjá stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Starfsfólk 5 fyrirtækja er til viðmiðunar í rannsókninni.

Nánast allar spurningar voru á Likert kvarða með 7 svarmöguleikum í formi fullyrðinga sem svarað var með:

1. mjög ósammála
2. ósammála
3. frekar ósammála
4. hlutlaus
5. frekar sammála
6. sammála
7. mjög sammála

Við útreikning meðaltala dreifðust svör oftast nálægt normalkúrfu, en þó var stundum um jákvæða bjögun að ræða. Dreifing meðaltala var í flestum tilfellum frá 3 til 5,5 (frekar ósammála til frekar sammála eða sammála). Heildarmeðaltal er rúmlega 4 (en 4,0 er hlutlaus).

Túlkun meðaltala úr spurningum er sem hér segir:

• 5,0 og hærra er mjög jákvætt og sker sig áberandi frá meðaltölum í rannsókninni
• 4,5-4,9 er jákvætt og sker sig greinilega frá meðaltölum í rannsókninni
• 4,0-4,4 er nálægt öðrum meðaltölum rannsóknarinnar
• 3,5-3,9 er neikvætt og sker sig greinilega frá meðaltölum í rannsókninni
• 3,0-3,4 er mjög neikvætt og sker sig áberandi frá meðaltölum í rannsókninni

Helstu sameiginlegar niðurstöður úr báðum rannsóknunum

Niðurstaða 1: Svarendur telja að upplýsingagjöf stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja hafi aukist mikið og að upplýsingaöflun sömu aðila og almennings hafi einnig aukist en samt ekki í sama mæli.

Upplýsingagjöf og upplýsingaöflun hjá stofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum:

Hér má glöggt sá að aukin upplýsingagjöf sker sig úr - flestir svarendur telja að hún sé kjarni þeirra breytinga sem nú ganga yfir. Mest hefur upplýsingagjöf aukist vegna notkunar upplýsingatækni hjá sveitarfélögum að mati starfsfólks þeirra en einnig mjög mikið hjá ríkisstofnunum og fyrirtækjum. Þá hefur upplýsingaöflun aukist mest meðal fyrirtækja að mati starfsfólks þeirra en minna hjá ríkisstofnunum og sýnu minnst hjá sveitarfélögum.

Upplýsingaöflun hjá almenningi:

Almenningur telur sig hafa aukið upplýsingaöflun sína vegna notkunar upplýsingatækni, mest í Garðabæ og Akranesi, síðan Akureyri og síst í Reykjavík og á Seltjarnarnesi. Þó hefur upplýsingaöflun almennings ekki aukist í sama mæli og hjá starfsfólki stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja.

Niðurstaða 2: Samskipti og virkni á Netinu er mjög mikil hjá starfsfólki stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja og hjá almenningi, en ekki pólitísk virkni.

Samskipti og virkni hjá stofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum.

Hér er ljóst að samskipti hafa aukist mikið vegna notkunar upplýsingatækni – starfsfólk sveitarfélaga telur sig hafa verulega aukin samskipti vegna notkunar upplýsingatækni og einnig hjá ríkisstofnunum og fyrirtækjum

Samskipti og virkni hjá almenningi.

Svör um samskipti með notkun upplýsingatækni eru nálægt 1 heilum yfir meðaltali (frekar sammála) og má kannski álykta að notkun almennings á Netinu sé að umtalsverðum hluta til samskipta, ekki síst hjá þeim sem búa á landabyggðinni en litlu síður hjá íbúum höfuðborgarsvæðisins.

Pólitísk virkni sker sig úr í rannsókninni með meðaleinkunn 1,1-1,2 sem þýðir mjög ósammála og eru jákvæð svör frá undir 5% svarenda.

Niðurstaða 3: Tæpur helmingur starfsmanna stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja og almennings hefur áhyggjur af aukinni leynd, minna einkalífi, meiri kostnaði og auknu skrifræði vegna notkunar upplýsingatækni.

Vakin skal athygli á því að jákvæð svör við þessum spurningum þýða að svarendur telja að leynd og skrifræði hafi aukist, en neikvæð svör, þ.e. meðaltöl lægri en 4, þýða að svarendur eru ósammála fullyrðingunum.

Aukin leynd og skrifæði hjá stofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum:

Starfsfólk ríkisstofna er mest ósammála því að leynd og skrifræði hafi aukist vegna notkunar upplýsingatækni og ætti kannski að þekkja best til þeirra mála, en starfsfólk fyrirtækja síður og starfsfólk sveitarfélaga síst.

Aukin leynd og minna einkalíf hjá almenningi:

Hér eru meðaltölin rétt undir hlutlausu. Tæpur helmingur almennings og þá sennilega þjóðarinnar allrar virðist telja að einkalíf hafi minnkað, leynd aukist, kostnaður aukist og spilling einnig vegna notkunar upplýsingatækni. Dreifing svara var nálægt normaldreifingu.

Almenningur á Seltjarnarnesi og Akranesi er mest sammála því að einkalíf hafi minnkað og leynd og kostnaður aukist vegna notkunar upplýsingatækni og spilling sömuleiðis, Reykvíkingar og Akureyringar síður og Garðbæingar síst.

Niðurstaða 4: Svarendur hjá stofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum telja að hraði og skilvirkni hafi aukist mjög mikið í stofnunum þeirra, en hagkvæmni heldur minna og er afstaða almennings svipuð.

Hraði og skilvirkni og hagkvæmni hjá stofnunum, sveitarfélögum og fyrirtækjum:

Starfsfólk fyrirtækja telur að afgreiðsluhraði og skilvirkni hafi aukist mjög mikið vegna notkunar upplýsingatækni og eru meðaltöl svara þeirra með því hæsta sem sést í rannsókninni, næstum 6 (sammála). Starfsfólk stofnana og sveitarfélaga telur það einnig en þó nokkru síður en starfsfólk fyrirtækja.

Starfsfólk fyrirtækja telur að hagkvæmni hafi aukist umtalsvert vegna notkunar upplýsingatækni, það er að segja að hagkvæmt sé að innleiða og nota upplýsingatækni, en starfsfólk ríkisstofnana og sveitarfélaga telur það miklu síður, á mörkunum að hún borgi sig, jafnvel að hagkvæmni hafi heldur minnkað.

Hraði, skilvirkni og hagkvæmni hjá almenningi:

Almenningur telur að hraði og skilvirkni hafi aukist umtalsvert vegna notkunar upplýsingatækni og þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu telja að hagkvæmni hafi aukist mikið, en síður þeir sem búa á landsbyggðinni.