Með Bókhlöðuna á borðinu hjá þér

UT-blaðið 24 .janúar 2006

Eftir dr. Sigrúnu Klöru Hannesdóttur, landsbókavörð

Hver vill ekki hafa allar heimsins upplýsingar aðgengilegar frá skrifborðinu sínu? Netið er miðillinn sem allir sækja í og því mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að menningararfurinn okkar sé líka aðgengilegur á Netinu með öllu hinu sem þar er að finna. Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn hefur að undanförnu unnið markvisst að því að koma íslenskum menningararfi í stafrænt form og gera hann aðgengilegan utan veggja safnsins. Safnið hefur skilgreint sig sem þekkingarveitu og mikilvægur þáttur í þeirri stefnu er að gera íslenskt efni aðgengilegt á Vefnum. Þróun stafræns þjóðbókasafns er mikið verkefni og talsvert góður grunnur hefur orðið til á nokkrum árum. Hið eina sem notandinn þarf er nettengd tölva og síðan á leiðin að liggja á nýjan vef Landsbókasafnsins www.bok.hi.is sem geymir lykilinn að allri þeirri þekkingu sem komin er í stafrænt form.

Á vef Landsbókasafns er nú  þegar meira en ein milljón síðna aðgengileg í stafrænu formi. Þar má nefna efni sem tengist Íslendingasögum, bæði handritum og prentuðu efni, á vef sem kallast Sagnanetið http://www.sagnanet.is. 350 forn kort má finna á vefnum http://kort.bok.hi.is/  og innan skamms verða öll blöð og tímarit sem komið hafa út á íslensku fyrir árið 1920 komin á vefinn http://timarit.is.  Talsvert af handritum og gömlum íslenskum bókum, sem eru óðum að slitna og verða úr sér gegnar af mikilli notkun í safninu, hafa einnig ratað á Vefinn. Nú má spyrja af hverju safnið takmarki sig við svona gamalt efni. Við því er einfalt svar:  Safnið má ekki setja efni á Vefinn nema að eigendur höfundarréttar veiti heimild til þess. Undantekningin er Morgunblaðið sem hefur gert samning við safnið um að mynda allt blaðið og er ætlunin að allt Morgunblaðið frá 1913-2000 verði komið á Vefinn á þessu ári. Við myndvinnslu á texta er beitt tækni sem kölluð er ljóskennsl sem gerir texta í stafrænum myndum leitarhæfan. Þannig er hægt að leita eftir orðum og orðahlutum og auðveldar það mjög alla notkun efnisins.

Vefir afritaðir og varðveittir

Vefsöfnun. Enn eitt spennandi verkefni sem safnið vinnur að er söfnun á íslenska vefnum. Landsbókasafn afritar öll íslensk lén þrisvar á ári og efnið sem þannig safnast er varðveitt í Landsbókasafn til síðari tíma notkunar. Nokkrir vefir verða afritaðir oftar, einkum þeir sem breytast oft, svo sem fréttavefir. Í vor verður farið að safna efni sem snertir afmarkaða efnisflokka og verður byrjað með því að þaulsafna efni sem tengist sveitarstjórnarkosningunum.

Hvað svo? Það er markmið safnisins að koma á fót íslensku stafrænu þjóðbókasafni sem er opið öllum heiminum gegnum Netið. Með einni leitargátt á vefsvæði safnsins verður hægt að fá upplýsingar um hvaðeina sem hefur verið skrifað á íslensku um hvert viðfangsefni, t.d. byggðarlag, einstakling eða hvert það málefni sem ber á góma í umræðunni. Allt á þetta að verða leitarhæft með einni samhæfðri leit. Bækur, tímarit og prentað efni er í vinnslu en annað efni, svo sem hljóð og myndir, ætti einnig heima í þessu stafræna þjóðbókasafni.  

Lýst eftir styrktaraðilum!

Landsbókasafn hefur unnið þessi verkefni að mestu leyti fyrir styrki og nú er mikill áhugi á að koma upp annarri vinnslulínu fyrir stafræna eftirgerð utan Reykjavíkur, til dæmis á Akureyri. Það efni sem mest þykir vanta í stafræna þjóðbókasafnið eru gömlu dagblöðin: Tíminn, Alþýðublaðið, Þjóðviljinn og Dagur við hlið Morgunblaðsins.  Okkur vantar styrktaraðila sem tækju að sér að kosta myndun á ofangreindum blöðum og einnig á landsmálablöðunum, bæði gömlum og nýjum, sem geyma mikilvægar upplýsingar um byggðir landsins.

Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn er ein mikilvægasta þekkingarveita landsins. Þar er tæknin og þekkingin til staðar til að gera Ísland að fyrsta landi í heimi sem hefur komið öllu sínu eldra menningarefni í stafrænt form og gert það aðgengilegt um veraldarvefinn. Þetta er hægt - en aðeins með auknum stuðningi við verkið.