hvar.is: landsaðgangur að gagnasöfnum og rafrænum tímaritum

UT-blaðið 24 .janúar 2006

Eftir Svein Ólafsson, umsjónarmann landsaðgangs að gagnasöfnum og rafrænum tímaritum

Landsaðgangur að gagnasöfnum og rafrænum tímaritum er verkefni sem veitir aðgang að texta yfir 8.000 tímarita og að 12 gagnasöfnum fyrir alla sem tengjast gegnum íslenska netveitu á Íslandi. Aðgangurinn þýðir að hvar sem er á landinu má komast í jafn ólík gagnasöfn og Britannica og Web of Science auk tímarita af öllu tagi. Í nágrannalöndum okkar og víðast um heim er svona aðgangur bundinn við bókasöfn, vísinda- og skólastofnanir. Hér á landi má komast í hann hvar sem er og hvenær sem er. Hagræðið er meðal annars fólgið í því að aðeins er greitt fyrir eina áskrift að hverju tímariti sem þarna er að finna fyrir allt landið.

Aðgangurinn skiptir miklu máli fyrir rannsóknar- og þróunarstarf í landinu. Árið 2004 voru sóttar rúmar 480.000 greinar í vísindatímarit auk yfir 107.000 heimsókna á Web of Science. Hagræðið sem vísindafólk á Íslandi hefur af því að geta nálgast greinar á þennan hátt er mikið. Til marks um það eru orð dósents við Háskóla Íslands sem lýsti því hve langan tíma það tók hann að jafnaði að ná í tvær greinar fyrir tíma landsaðgangsins. Það leið að jafnaði ein klukkustund frá því hann gekk úr skugga um að viðkomandi grein væri til þar til hann var búinn að ná í hana og kominn aftur í sæti sitt. Þetta dæmi gæti bent til tímasparnaðar sem nemur 240.000 vinnustundum á landinu öllu. Vísindafólk notar þennan tíma í annað núna, í verk sem því finnst sjálfu skipta meira máli.

Þarna er einnig efni sem nýtist öllum fróðleiksfúsum almenningi. Þar má nefna gagnasöfn á sviði alfræði og lista eins og Britannica Online, Grove Art og Grove Music & Opera. Landsaðgangur greiðir einnig fyrir aðgang að greinum eldri en þriggja ára úr greinasafni Morgunblaðsins sem hægt er að nota um allan heim. Um leið er Landsbókasafn að vinna að myndun (innskönnun) Morgunblaðs 20. aldarinnar. Hægt er að nota orðaleit til að fletta upp greinum þar. Þannig hefur allt íslenskumælandi fólk aðgang að efni Morgunblaðsins frá upphafi til loka ársins 2002 þegar þetta er skrifað. Til að fá aðgang að nýjustu þremur árunum hverju sinni þarf fólk að kaupa séráskrift að greinasafninu eða nálgast það í bókasöfnum eða skólastofnunum.

Leitað samtímis í mörgum gagnagrunnum

Á vef landsaðgangsins, hvar.is, er aðgangur að gagnasöfnunum og tímaritunum auk upplýsinga um þau og leitartæki til að leita í þeim. Um tveggja ára skeið hefur verið boðið upp á leit að tímaritum þar. Nú er verið að taka í notkun svonefnda samsteypuleit sem býður upp á að leitað sé í mörgum grunnum samtímis. Þannig er hægt að leita í öllum tímaritasöfnunum saman eða bæta við gagnasöfnum í leitina. Á hvar.is er aðgangur að fleiri gagnasöfnum en bara þeim sem eru í landsáskrift. Þar er einnig aðgangur að nokkrum gagnasöfnum sem ákveðnir aðilar kosta fyrir aðra landsmenn. Þar má telja aðgang að Ovid, sem greiddur er af heilbrigðisbókasöfnum og aðgang að gagnasöfnum ASCE, ASME og EiVillage, sem greiddur er af verkfræðideild HÍ, verkfræðistofum, Landsvirkjun og ÍAV. Að lokum eru listar yfir gagnasöfn og tímarit í opnum aðgangi á hvar.is.

Bókasöfn í háskólum, heilbrigðisstofnunum, rannsóknastofnunum, almenningsbókasöfn, framhaldsskólabókasöfn, stjórnsýslustofnanir og nokkur fyrirtæki greiða fyrir aðganginn. Beinar greiðslur frá hinu opinbera hafa farið vaxandi og nema núna tæpum þriðjungi kostnaðar. Listi yfir greiðendur er á hvar.is. Bókasöfnin tilnefna fulltrúa í innkaupanefnd landsaðgangsins sem hefur þau hlutverk að velja gagnasöfn og tímaritasöfn til áskriftar og að deila greiðslum milli safnategunda. Um þessar mundir er unnið að breyttri skiptingu greiðslu vegna áskriftar að rafrænum tímaritum. Landsaðgangurinn er verkefni rekið af Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni með þjónustusamningi við menntamálaráðuneyti. Allar nánari upplýsingar eru á vef aðgangsins, http://hvar.is.