eBCM - lykilþættir rafrænna viðskipta

Rafræn viðskipti byggja á samspili lykilþátta. Til að ná árangri í uppbyggingu á rafrænum viðskiptum er mikilvægt að skilgreina og afmarka þessa þætti til stefnumörkunar og mælinga á árangri. eBCM-líkanið (eBusiness Community Model) var þróað með þessa afmörkun í huga í evrópsku samstarfsverkefni sem styrkt var af Norrænu nýsköpunarmiðstöðinni, NICe[1] .

Lýsingu á líkaninu er að finna hér á ensku og í eftirfarandi samantekt sem byggir á skýrslu Arnaldar F. Axfjörð sem hann vann fyrir efnahags- og viðskiptaráðuneytið. 

eBCM líkanið

Líkanið skiptist upp í nokkra meginþætti og undir þeim nokkra lykilþætti, meginþætti sem þátttakendur í rafrænum viðskiptum geta haft áhrif á eða þurfa að aðlaga sig að. Meginþættirnir skiptast í YTRI ÞÆTTI, JAÐARÞÆTTI og BYGGINGAREININGAR: 

YTRI ÞÆTTIR

Í umhverfi rafrænna viðskipta eru forsendur og drifkraftar sem notendur rafrænna viðskipta hafa litla sem enga stjórn á. Þessir þættir eru samt sem áður mikilvægir fyrir þróun og útfærslu rafrænna viðskipta og notendur þurfa að aðlaga sig að þeim og stilla frumkvæði sitt og áherslur eftir þeim. Ein veigamikil forsenda er að innviðir upplýsinga- og fjarskiptatækni styðji vinnslu upplýsinga og miðlun á viðskiptagögnum til framþróunar rafrænna viðskipta. Önnur mikilvæg forsenda er mannauður en ásættanleg þekking og hæfni einstaklinga er nauðsynleg til að breyta viðskiptaferlum og aðlaga starfsemi að nýjum sjálfvirkum aðferðum. Nýsköpun í tækni og viðskiptum, síbreytilegir markaðir og hringiða samkeppnisumhverfis sem grundvallast á samfélagslegum viðmiðum og stefnu eru mikilvægir drifkraftar fyrir rafræn viðskipti. Markaðir færa viðskiptaaðila saman á samkeppnisgrunni í þeim tilgangi að ná fram einhverskonar nýtingu á vöru eða þjónustu eða arðsemi í virðiskeðju . Aðrir drifkraftar í viðskiptasamfélagi felast í því að verja getu fyrirtækja til að skapa arðsemi og leita að nýjum tækifærum til hagnaðar. Sú endurnýjun sem möguleg er með nýtingu á upplýsinga- og fjarskiptatækni skapar ný tækifæri til arðsemi. Það þarf einnig að uppfæra viðskiptahætti til að ná árangri, ellegar er hætta á því að kostnaður aukist án þess að fá ásættanlega arðsemi. Áhættufælni getur endað illa ef fyrirtæki forðast allar breytingar. Stefnumið í samfélaginu geta verið íhaldssöm þar sem þau verja það skipulag sem er, eða þau geta hvatt til breytinga og veitt virkan stuðning við endurnýjun á gildandi fyrirkomulagi.

JAÐARÞÆTTIR

Notendur geta haft áhrif á ýmsa jaðarþætti rafrænna viðskipta. Þeir geta haft áhrif á þær hindranir sem eru til staðar í innleiðingu og þá þætti sem styðja og liðka fyrir innleiðingunni. Innleiðing rafrænna viðskipta getur verið mjög viðkvæm þar sem hin minnsta bilun eða truflun getur orðið að fyrirstöðu og dregið úr tiltrú og skuldbindingum samstarfsaðila. Notendur geta einnig haft áhrif á viðskiptalíkön og viðskiptaferla sína, á viðskiptanetið sem er í umhverfi þeirra og þá virðiskeðju sem þeir eru hluti af. Þessi viðskiptalegu verðmæti sem felast í ferlum, líkönum, virðiskeðju og viðskiptaneti skipta notendur sérstaklega miklu máli þegar mismunandi aðilar vinna saman að sameiginlegu markmiði og samþætta þannig getu sína til að auka virði viðskiptanna, bæði í heild og fyrir hvern hagsmunaaðila.

BYGGINGAREININGAR

Byggingareiningum rafrænna viðskipta má skipta í fjögur lög sem mynda kjarnann í umhverfi rafrænna viðskipta. Lögin eru Hugarfar, Samkomulag, Fullvissa og Samstilling. Byggingareiningarnar tengjast innbyrðis en standa fyrir afmörkuðum og sérstökum lykilþáttum.

Hugarfar - Til að stuðla að rafrænum viðskiptum er mikilvægt að vekja áhuga, hvetja til árangurs og skapa andrúmsloft sem leiðir til farsællar innleiðingar. Það þarf að vera til staðar rétt hugarfar sem byggir á þekkingu, skilning á tækifærum og hvata til aðgerða sem skapar skilvirkan vettvang fyrir samvinnu til árangurs. Þekkingu þarf að skipuleggja, skjalfesta, gera aðgengilega og auðnýtanlega. Það þarf að viðurkenna, virða og nýta hina óskráðu þekkingu sem felst í reynslu og góðum vinnubrögðum. Það þarf einnig að vera tiltrú á þeim ávinningi sem sóst er eftir og hvatning til aðgerða með sýn á eftirsóknarverða framtíð. Síðast en ekki síst þarf að vera vilji til samstarfs og skilningur á því að það þarf oftast samvinnu margra til að ná árangri, innleiðingin getur tekið langan tíma og ávinningur skilað sér seint.

Samkomulag - Samkomulag milli viðskiptaaðila er margskonar. Samkomulag getur verið valkostur en stundum eru fyrirliggjandi kröfur sem skylt er að taka tillit til, eins og lög og reglugerðir. Lagalegt umhverfi er í raun samkomulag sem veitir umgjörð fyrir ábyrgð og skyldur í viðskiptum og ákvarðar getu stjórnvalda til að hafa eftirlit með viðskiptaháttum og til að hafa afskipti af þeim ef nauðsynlegt er. Lög og reglugerðir gegna einnig hlutverki breytingahvata en þau geta haft óæskileg áhrif ef íhlutun þeirra er of mikil eða of lítil. Samkomulag um viðmið og staðla kemur í veg fyrir óþarfa sundurleitni, skörun í aðgerðum og sóun á auðlindum. Viðskiptasamningar eru oft nauðsynlegir til að skjalfesta samstarf í viðskiptum. Mikilvægt er að samningar taki tillit til forskrifta í miðlun viðskiptagagna, tilgreini eftirlit með miðlun rafrænna upplýsinga og tilsvarandi ábyrgðir samningsaðila. Það er mikilvægt að samningar skjalfesti sameiginlegan skilning og byggi á bestu aðferðum.

Fullvissa - Til að traust geti ríkt í viðskiptum þarf að vera fullvissa fyrir því hverjir viðskiptaaðilarnir eru og það staðfest að starfsemi þeirra sé trúverðug. Skaði á ímynd eða orðspori getur skaðað trúverðugleika og brotið niður það traust sem þarf að ríkja. Í rafrænum viðskiptum þarf því að vera hægt að staðfesta kennsl viðskiptaaðila á rafræna hátt, til dæmis með rafrænum skilríkjum. Trúverðugleiki er háður öllum starfsmönnum og byggir á stjórnun allra þátta viðskiptanna. Forsendu trausts þarf að meta bæði á huglægan hátt og út frá hlutlægum þáttum eins og upprunavottorðum og upplýsingagæðum. Gögn og upplýsingar eru færanlegar eignir og mikilvæg verðmæti sem hvert fyrirtæki og stofnun þarf að hafa umsjón með. Stjórnun upplýsingaöryggis er nauðsynleg til að sú umsjón sé ásættanleg. Stýra þarf verndun eigin gagna, þeirra gagna sem miðlað er á milli viðskiptaaðila og þeirra gagna sem varðveita þarf vegna krafna í lögum og reglugerðum.

Samstilling - Samstilling rafrænna viðskipta felst í því að samhæfa innihald upplýsinga, flétta saman mismunandi ferlum, tæknikerfum og viðskiptaháttum og samræma miðlun viðskiptaupplýsinga á milli viðskiptaaðila. Vel skilgreint innihald þeirra upplýsinga sem miðlað er á milli viðskiptaaðila er forsenda þess að ferlar séu skilvirkir og trúverðugir. Mikil gæði á innihaldi efla traust til upplýsinganna, auðvelda aðgengi að þeim og tryggja endingu þeirra. Samþætting varðar fyrirkomulag viðskiptanna, tækni og túlkun. Samþætting gerir mögulegt að útfæra viðskiptin rafrænt á hagkvæman hátt þannig að allir hagmunaaðilar hafi aðgang að þeim. Miðlun er flutningur á upplýsingum á milli viðskiptaaðila og varðar þau snið og þá ferla sem notaðir eru við að búa til skeytasendingar, afhenda skeytin, staðfesta miðlun þeirra, skjalfesta upplýsingarnar og svara skeytasendingum. HEIMILDIR Í skýrslunni er vísað í eftirfarandi gögn sem heimildir og forsendur.

[1] Paving for eFuture: Meeting the challange of new business practices. Rúnar Már Sverrisson, Karl Henry Haglund og Guðbjörg Björnsdóttir. Norræna nýsköpunarmiðstöðin, maí 2008.