1.3.4 Opinn hugbúnaður og séreignarhugbúnaður

Ef horft er til mögulegrar virkni og eiginleika er í raun ekki mikill munur á frjálsum hugbúnaði, opnum hugbúnaði og séreignarhugbúnaði. Munurinn á þessum þremur hugbúnaðarflokkum snýst fyrst og fremst um hugmyndafræðilega sýn á hvaða réttindi notendur hafa yfir hugbúnaðinum og hvernig hann á að vera þróaður.

Vega þarf kosti og galla þess að velja opinn hugbúnað eða séreignarhugbúnað

Af þeirri ástæðu ber að skoða frjálsan og opinn hugbúnað á sama hátt og sér­eign­ar­hugbúnað í leitinni að hagkvæmri lausn. Meta þarf óhlutdrægt eignarhaldskostnað og kosti/galla fyrir viðkomandi starfsemi.

Alltaf á að leitast við að velja hugbúnað sem byggist á opnum stöðlum. Í stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað er stefnt að því að opinberir aðilar „verði ekki of háðir einstökum hugbúnaðarframleiðendum og þjónustuaðilum“. Notkun frjáls og opins hugbúnaðar er talin vera liður í því vegna þeirrar hugmyndafræði sem einkennir slíkan hugbúnað.

Frjáls og opinn hugbúnaður

Í langflestum tilfellum er frjáls hugbúnaður opinn og opinn hugbúnaður frjáls en þrátt fyrir það er skilgreiningarmunur á frjálsum hugbúnaði og opnum hugbúnaði.

Það sem skilgreinir frjálsan hugbúnað er hvaða möguleika notandi hans hefur eftir að hafa fengið hugbúnaðinn í hendurnar. Það sem skilgreinir opinn hugbúnað er hvernig hann er þróaður og hvernig honum er viðhaldið.

Frjáls hugbúnaður gefur notendum leyfi til þess að nota hugbúnaðinn án nokkurra takmarkanna, gerir notendunum mögulegt að kynna sér hugbúnaðinn náið því forritunarkóðinn fylgir með, leyfir notendum að dreifa hugbúnaðinum til annarra og heimilar notendunum sjálfum að breyta og aðlaga hugbúnaðinn (aftur vegna þess að forritunarkóðinn og tiltekið leyfi fylgir með). Að öllu öðru leyti getur frjáls hugbúnaður verið þróaður og jafnvel seldur á sama hátt og séreignarhugbúnaður.

Opinn hugbúnaður byggir á því að opna þróun hugbúnaðarins og gera notendum mögulegt að taka þátt í þróuninni. Í stað þess að þróun og viðhald hugbúnaðarins sé í höndum fárra aðila í einu þróunarteymi er hún í höndum þeirra sem hafa áhuga og nota hugbúnaðinn. Fyrir vikið verður opinn hugbúnaður almennari því hann verður að mæta þörfum allra sem taka þátt í þróuninni þótt vissulega séu til sérhæfðari opin hugbúnaðarverkefni sem eru þá oftast minni og flóknari.

• Þekktasti vefhugbúnaðarstaflinn í notkun í dag gengur undir skammstöfuninni LAMP sem stendur fyrir Linux, Apache, MySQL og PHP. Allar þessar hugbúnaðarlausnir er frjálsar og opnar og reynslan hefur sýnt að þær virka mjög vel saman fyrir vefinn. Þrátt fyrir það má skipta hverri þeirra út fyrir aðra, hvort sem það væri frjáls og opin lausn eða séreignarhugbúnaður. PHP getur verið skipt út fyrir Python eða Perl og Linux skipt út fyrir Microsoft Windows (í því tilviki kallast staflinn WAMP).
• Staðbundin þjón­usta við frjálsan og opinn hugbúnað er oft á tíðum ekki nægilega aðgengileg. Líklegt er að framboð slíkrar þjónustu aukist við aukna útbreiðslu hans. Mörg upplýsingatæknifyrirtæki hafa lagt aukna áherslu á að þjónusta frjálsan og opinn hugbúnað.
• Vegna erfiðleika að fá þjónustu við frjálsan og opinn hugbúnað sem talinn er geta hentað til úrlausna ákveðinna viðfangsefna þarf að vera til staðar nokkur innri þekking. Sérstök upplýsingatæknideild gæti sérhæft sig í þessum hugbúnaði og lágmarkað þörf fyrir ytri ráðgjafa. Bæði útvistun og innvistun þekkingar á þessu sviði leiðir óhjákvæmilega til kostnaðar en því þarf að vega og meta hvor leiðin sé hagstæðari í ljósi stærðargráðu rekstrarins.

Séreignarhugbúnaður

Séreignarhugbúnaður byggist á forritunarkóða sem ekki er opinber og hugbúnaðarframleiðandinn heldur eftir öllum réttindum. Framleiðandinn er eigandi hugbúnaðarins og notendur fá aðeins afnotaleyfi af honum, oftast gegn endurgjaldi. Með því fær hugbúnaðarframleiðandinn tekjur sem nýtast til að greiða sérstöku þróunarteymi til að þróa og viðhalda hugbúnaðinum en notendum eru sett takmörk varðandi notkun, dreifingu og breytingu á honum.

• Fyrirtæki sem þróa og selja séreignarhugbúnað eru yfirleitt einnig þjónustuaðili fyrir lausnina þar sem mesta þekkinguna á hugbúnaðinum er hægt að finna hjá þeim sem vinna við að þróa hann.
• Ýmis fyrirtæki sem þróa og selja séreignarbúnað leyfa öðrum aðilum á markaði að þjónusta þennan búnað og þannig skapast val fyrir opinbera aðila. Í sumum tilfellum eru öðrum aðilum gefin þróunarleyfi sem heimilar þeim að bæta við og aðlaga hugbúnaðinn að sínum viðskiptavinum.
• Ef svo illa fer að hugbúnaðarframleiðandi hættir þróun á tiltekinni séreignarlausn situr notandinn uppi með óbreytanlegan hugbúnað og verður þannig tilneyddur til að uppfæra með tilheyrandi kostnaði eða skipta yfir í aðra lausn. Til að sporna við slíku er samkvæmt, stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað, stefnt að því að opinberir aðilar „verði ekki of háðir einstökum hugbúnaðarframleiðendum og þjónustuaðilum“. Notkun frjáls hugbúnaðar telst vera liður í því þar sem notandinn hefur leyfi og möguleika til að breyta og dreifa hugbúnaðinum.

Þegar valið er á milli frjáls og opins hugbúnaðar annars vegar og séreignarhugbúnaðar hins vegar stendur valið þannig ekki aðeins á milli virkni hugbúnaðarins heldur einnig eðlis hugbúnaðarins. Inn í ákvörðunina blandast hugmyndafræði og taka þarf mið af því hvernig hugbúnaðurinn muni uppfylla þarfir og kröfur í framtíðinni og vega það gagnvart þeim þörfum sem hugbúnaðurinn uppfyllir þegar hann er valinn.

Dæmi um opinn hugbúnað í notkun hjá opinberum aðilum

• JForum - spjallkerfi fyrir vefsíður
• Apache – öflugur og þaulreyndur vefþjónn
• Drupal – vefumsjónarkerfi fyrir stærri vefsvæði
• Wordpress – vefumsjónarkerfi fyrir minni síður
• MediaWiki – kvikukerfi (e. wiki)
• Moodle – námumsjónarkerfi
• jQuery – Javascript forritunarsafn sem auðveldar þróun gagnvirkra vefsíða

Ítarefni

• Innkaup á hug- og vélbúnaði ásamt þjónustu á sviði upplýsingatækni (upplýsingavefur fjármálaráðuneytis)
• Stafrænt frelsi, handbók um frjálsan og opinn hugbúnað, opna staðla og frjálst samfélag
• Frjáls og opinn hugbúnaður - stefna stjórnvalda